Dags: 27. mars 2002
Höfundur: Þórarinn Stefánsson (toro@strik.is) vefspekúlant og fyrrum vefráðgjafi.
Eftirfarandi úttekt er ætlað að fjalla um kosti þess að taka upp "Einfaldar netgreiðslur" fyrir bankastofnanir, viðskiptavini þeirra og aðra netnotendur, þær afleiðingar sem hægt er að sjá fyrir og vangaveltur um hugsanlega arðsemi.
Það er vert að taka fram að undirritaður hefur engan hag af því umfram aðra netnotendur að Einfaldar netgreiðslur komist á koppinn. Honum þykir hins vegar hugmyndin áhugaverð og spennandi að velta því fyrir sér hvaða áhrif hún gæti haft.
Hugmyndin að baki "Einföldum netgreiðslum" byggist í stuttu máli á einfaldri, staðlaðri greiðslubeiðni sem greiðandi afgreiðir í öryggi síns netbanka. Þeim er lýst í opnum staðli og vonandi verður hægt að nota þær í öllum íslenskum bönkum. Umræddur staðall er langt kominn og hægt er að kynna sér hugmyndir að baki honum á þessum síðum:
Einföldum netgreiðslum er ætlað að vera einfalt form greiðslubeiðna sem hægt er að afgreiða í netbanka. Þær eru ekki hugsaðar fyrir reglulegar greiðslukröfur á borð við þær sem símafyritæki, orkuveitur og aðrir innheimtuaðilar nota. Fyrir slíkar greiðslur eru gjarnan aðrar þarfir og kröfur. Einföldum netgreiðslum er því ekki stefnt til höfuðs kerfum á borð við Netgíró, Netskil og öðrum sambærilegum lausnum.
Einfaldar netgreiðslur eru frekar hugsaðar fyrir stakar greiðslur þar sem greiðslubeiðandi hefur ekki endilega aðgang að flóknari viðskiptakerfum og ætlast er til að greiðsla sé innt af hendi "samstundis", eða því sem næst.
Gera má ráð fyrir að þeir sem helst muni nota Einfaldar netgreiðslur til að stunda sín vefviðskipti:
Greiðendur verða aftur á móti fyrst og fremst einstaklingar (og aðrir notendur núverandi heimabankakerfis).
Algengasta form greiðslubeiðna hjá vefverslunum um allan heim er notkun kreditkorta. Ég geri ráð fyrir að lesendur þekki þær öryggishættur sem fylgt geta því að gefa upp kortanúmer á netinu og mikilvægi þess að fyllsta öryggis sé gætt.
Það að ætlast til þess að netnotendur gefi upp kreditkortanúmer og aðrar persónulegar upplýsingar á síðum sem ekki byggja á dulkóduðum samskiptum (SSL) er hreinn dónaskapur við viðskiptavininn og býður margvíslegum hættum heim. Því miður eru margar íslenskar vefverslanir sem gera einmitt þetta.
Hvort þar er um að kenna þekkingarleysi eða því að verslanaeigendur tími ekki að kaupa dulkódunarlykla skal ekki fullyrt hér. Það er samt óumdeilanlegt að dulkódun fylgir kostnaður og hugsanlega freistar það verslunareigenda að spara með því að "taka sénsinn".
Ef verslanir geta tekið upp Einfaldar netgreiðslur þurfa þær ekki að koma sér upp dulkódun (nema líka sé boðið upp á kreditkortaviðskipti). Slíkt gæti eflaust lækkað stofnkostnað verslananna eitthvað og hugsanlega aukið úrval þeirra. Svo má gera ráð fyrir að þegar þessum verslunum vaxi fiskur um hrygg bjóði þær upp á meiri þjónustu og hafi þá efni á að standa rétt að sínum öryggismálum.
Sem greiðslumiðill fyrir verslanir í frumbernsku er hugmyndin um Einfaldar netgreiðslur mjög spennandi, enda er þá stuðst við öryggisráðstafanir bankanna sjálfra og þörf á sérforritun hjá verslununum lítil sem engin.
Forsendur þess að verslanir sjái sér hag í að bjóða upp á Einfaldar netgreiðslur hljóta samt að vera að meirihluti notenda (og helst allir) hafi kost á því að greiða beiðnirnar í sínum netbanka. Það er því óraunhæft að ætla að vefverslanir stuðli að útbreiðslu Einfaldra netgreiðslna fyrst í stað - þar er nær að horfa til einstaklinga og líknarfélaga.
Það færist í vöxt að líknarfélög og aðrir sambærilegir aðilar noti Netið í fjáröflunarskyni. Þar hafa ýmsar leiðir verið farnar og ekki laust við að stundum megi gagnrýna öryggi, t.d. þegar aðeins er beðið um reikningsnúmer og gengið út frá því að ekki séu brögð í tafli.
Með Einföldum netgreiðslum yrðu allar slíkar safnanir mun auðveldari. Aðeins þyrfti að setja upp einn tengil (miðað við ákveðna upphæð) og með aðstoð "bankahliðs" getur hver notandi auðveldlega komist í sinn banka til að ganga frá greiðslunni.
Safnanir af þessum toga standa oft stutt yfir og það er kostnaðarlega ekki raunhæft að standa í uppsetningu dulkódunar frá grunni og/eða sérforritun. Einfaldar netgreiðslur ættu því að hitta í mark hér.
Ef til þess kemur að aðeins hluti bankanna bjóði upp á einfaldar netgreiðslur hefur það alls ekki sömu áhrif á safnanir líknarfélaga og í tilviki verslananna. Fyrir þá sem ekki eiga kost á Einföldum netgreiðslum (ef viðkomandi hefur ekki aðgang að netgreiðsluvæddum heimabanka) getur líknarfélagið t.d. gefið upp reikningsnúmer sitt og beðið viðkomandi að framkvæma greiðsluna "handvirkt". Líknarfélag er ekki að "tapa" neinu áþreifanlegu ef ekki er staðið við greiðsluloforð - öfugt við verslun sem að sjálfsögðu getur ekki sent pantaða vöru af stað nema hafa tryggingu fyrir að staðið verði við greiðslu.
Verði Einfaldar netgreiðslur að veruleika þyrftu slík líknarfélög aðeins statíska vefsíðu (hvorki dulkódun né körfuvirkni) með tengli fyrir þá sem kost hafa á Einföldum netgreiðslum. Fyrir aðra væri einfaldlega stutt klausa: "Fyrir þá sem ekki hafa kost á einföldum netgreiðslum er reikningsnúmer okkar XXXX-XX-XXXXX og kennitala XXXXXX-XXXX, og öll framlög eru vel þegin."
Gera má ráð fyrir að greiðslubeiðnir frá einstaklingum yrðu tvenns konar; til kunningja og til "ókunnugra".
Með greiðslubeiðni til ókunnugra á ég við það þegar einstaklingur sem hefur eitthvað að bjóða á vefnum t.d. greinaskrif, frumsamda tónlist eða annað, falast eftir greiðslu frá "notendum".
Til dæmis má hugsa sér að einhverjir bjóði föstum lesendum pistla sinna upp á að styrkja sig um nokkra hundraðkalla, listamenn bjóði þeim sem líkar við verk þeirra að greiða sér þóknun og fá í staðinn leyfi til að prenta út myndverk eða afrita tónlist.
Eins og Einföldum netgreiðslum er lýst þarf ekki nema lágmarksþekkingu á vefforritun til að útbúa einfalda "verslanavirkni" á nærri hvaða vef sem er. Þannig verði t.d. ekki hægt að sækja nema sýnishorn úr lagi nema staðfesting hafi borist frá banka á að greitt hafi verið uppsett verð - eftir staðfestinguna opnist síða með fullum útgáfum.
(Glöggir lesendur átta sig eflaust á því að þetta síðastnefnda felur í sér að skilin milli einstaklinga og verslana verða óljós - en er það ekki hið besta mál í okkar opna hagkerfi?)
Allir þekkja það þegar hópur kaupir saman gjöf, máltíð eða annað og einhver í hópnum tekur að sér að innheimta hlut hinna. Núorðið gerist það oft með því að sendur er tölvupóstur þar sem gefið er upp reikningsnúmer viðkomandi og kennitala þannig að skuldararnir geti millifært (í netbanka, gegnum síma eða í útibúi).
Ef greitt er með netbanka er ferlið nokkurn vegin svona:
Með Einföldum netgreiðslum yrði ferlið mun einfaldara. Í upphaflega tölvupóstinum væri URL með öllum upplýsingum. Við að smella á það opnaðist bankahlið þar sem smellt er á íkon viðkomandi banka. Gefið upp notendanafn og lykilorð. Valinn úttektarreikningur og staðfest. (5 skref).
Fyrrnefnda leiðin er alls ekki flókin - en það er nú einu sinni mannlegt eðli að vilja einfalda hlutina. Mér segir svo hugur að hafi menn um Einfaldar netgreiðslur að velja muni flestir velja þá leið.
Eins og bankahliðinu er lýst í títtnefndum staðli sé ég fyrir mér að þar væri mjög einfalt að bjóða upp á þægilega síðu þar sem hægt væri að slá inn reikningsnúmer og upphæð og síðan búi til URL sem hægt er að afrita og skella inn í tölvupóst.
Auðvitað munu Einfaldar netgreiðslur aldrei komast á koppinn ef bankarnir taka ekki þátt í hugmyndinni.
Rétt er að taka það fram að ég þekki lítið til forritunar íslensku netbönkanna en ég myndi ætla að breytingar á netbönkunum til að geta boðið upp á Einfaldar netgreiðslur sé af stærðargráðunni 3-5 dagar hjá forritara.
Einhver aðili þyrfti að bjóða upp á bankahliðið, eðlilegast finnst mér að það væri samstarfsverkefni bankanna sem taka þátt í verkefninu. Þar yrði um að ræða lágmarkskostnað við hönnun og forritun - aðeins er spurning um það hversu mikið verður lagt í útlitshönnun, forritun er næstum engin. Hugsanlega mætti láta auglýsingar fjármagna hýsingarkostnað hliðsins.
Erfitt er að áætla kynningarkostnað. Gera má ráð fyrir að nýjungin kynni sig að miklu leyti sjálf þegar menn fara að nota hana á Netinu. Það að kynna Einfaldar netgreiðslur fyrir hagsmunaaðilum er í eðli sínu ódýrt, aðeins þarf að útbúa einfalt kynningarefni - sér í lagi þegar staðallinn er tilbúinn og öllum aðgengilegur. Ráðlegt er að kynna Einfaldar netgreiðslur fyrir vefstofum - þær kynna svo sínum viðskiptavinum lausnina.
Mig grunar að kynningarkostnaðurinn muni aðallega ráðast af því hvað markaðsdeildir bankanna vilja slá sér hressilega á brjóst (í ljósi reynslunnar af fyrri netbyltingum í bankaviðskiptum).
Líkt og með aðrar greiðslur sem fara um bankakerfið yrðu innheimt þjónustugjöld af einföldum netgreiðslum. Sjálfsagt er að aukin þægindi séu verðlögð og í skjámyndum Más er sýnt sem dæmi 50 krónur í færslugjald. Mér finnst það ekki óeðlileg stærðargráða fyrst í stað, svo er eðlilegt að þóknunin lækki ef þjónustan verður vinsæl (og startkostnaður hefur verið greiddur niður).
Mér sýnist ekki að Einfaldar netgreiðslur verði ódýrari fyrir bankana heldur en venjuleg viðskipti í netbönkum þannig að ekki felst neinn beinn hagur í því að hefðbundnar millifærslur færist yfir í Einfaldar netgreiðslur. Hins vegar finnst mér líklegt að veltan í heild muni smám saman aukast með fleiri greiðslubeiðnum - margar litlar færslur sem hver um sig skilar tekjum.
Nái Einfaldar netgreiðslur vinsældum og útbreiðslu sýnist mér það liggja í augum uppi að því fylgi aukið rafrænt flæði peninga og bankarnir ættu að hagnast á því.
Með því að bjóða upp á Einfaldar netgreiðslur væru bankarnir að hækka þjónustustig sitt. Slíkt má auglýsa og stæra sig af. Þótt allir bankarnir myndu hagnast á því að sem flestir væru með þætti mér ekki ólíklegt að sá sem fyrstur verður til geti skreytt sig þeim gullfjöðrum að "vera í byrjunarliðinu" og haldið á lofti framsækni sinni í tæknimálum og þjónustu.
Til lengri tíma litið gætu einföldu netgreiðslurnar lagt sín lóð á vogarskálarnar í því að skapa "peningalaust" hagkerfi.
Takist að koma upp öflugri þátttöku í Einföldum netgreiðslum myndi það vekja athygli erlendis og ýta undir að þekking og reynsla íslensku bankanna verði útflutningsvara.
Það fylgir opnum stöðlum að enginn verður ríkur á því að selja hugmyndina. Hins vegar getur sérfræðiþekking skapað tekjur, hvort sem þær koma frá innlendum aðilum sem vilja taka upp Einfaldar netgreiðslur eða hugsanlega erlendum.
Síðast en ekki síst má nefna yfirvofandi samkeppni erlendis frá.
Íslenskt bankakerfi er einstakt hvað allar samtengingar varðar. Millifærslur milli einstaklinga eru (mér vitanlega) hvergi í heiminum einfaldari en hér.
Fyrir vikið hafa sprottið upp á netinu leiðir til að "halda framhjá" bönkunum með nýjum miðlægum sjóðum. Þar fer fremst í flokki Paypal fyrirtækið sem er ráðandi í viðskiptum milli einstaklinga á Netinu, t.d. á uppboðsvefjum á borð við ebay.
Paypal byggir í stuttu máli á því að kreditkort eru notuð sem greiðsluleið. Greiðslubeiðnir eru afgreiddar gegnum Paypal á svipaðan hátt og lýst er í Einfalda netgreiðslustaðlinum. Inneignir eru í vörslu Paypal þar til þær eru leystar út og því virkar Paypal í raun sem stór banki.
Fyrst í stað einbeitti Paypal sér að Bandaríkjunum en er nú farið að hasla sér völl víða um heim, þar á meðal í Evrópu.
Enn sem komið er býður Paypal ekki upp á viðskipti í íslenskum krónum en ef til þess kemur myndi fyrirtækið öðlast gríðarlega sterka stöðu á íslenskum netmarkaði. Þegar kemur að viðskiptum milli einstaklinga er það freistandi kostur að eiga möguleika á því að skipta við fólk út um allan heim í sama kerfi og maður rukkar félagana fyrir pizzu.
Mér sýnist að ef Paypal býðst hér heima án þess að bankarnir séu tilbúnir með svar verði næstum ómögulegt fyrir þá að ná í skerf af þeirri köku. Eftir að notendur taka upp Paypal verður mjög erfitt að sannfæra þá um kosti þess að skipta yfir.
Ef hins vegar tekst að afla Einföldum netgreiðslum fylgis meðan það er einrátt á markaðnum og byggja upp notendahóp gildir gamla reglan um krítískan massa: Ef allir félagar mínir nota hvort eð er Einfaldar netgreiðslur er engin ástæða fyrir mig að taka upp annað kerfi nema það bjóði eitthvað verulega fram yfir.
Það er skoðun mín að íslensku bankarnir ættu að íhuga það vandlega að taka þátt í Einföldum netgreiðslum. Áhættan er lítil sem engin; lítill kostnaður og öryggisþátturinn traustur. Það er ekki auðvelt að reikna beinan hagnað af þátttöku í verkefninu en að mínu viti réttlætir mögulegur ávinningur þátttökukostnaðinn.
Ómögulegt er fyrir mig að fullyrða um það hvort Paypal eða aðrir sambærilegir aðilar munu eiga eftir að herja á markaðinn eða hvort íslensku bankarnir gætu haft tekjur af samstarfi við þá. Hins vegar er ljóst að bankarnir munu einir sitja að peningalegum hagnaði af Einföldum netgreiðslum - ekki er um að ræða nein leyfisgjöld eða annan umboðskostnað.
Mér finnast hugmyndirnar um Einfaldar netgreiðslur mjög áhugaverðar og mér sýnist að ef hægt verður að hrinda þeim í framkvæmd muni allir hagnast á því, jafnt almennir notendur sem bankarnir.
©2002 Þórarinn Stefánsson (toro@strik.is)